In het Koninklijk Paleis Amsterdam zal Z.M. de Koning op dinsdag 3 februari de Koninklijke Prijs voor Vrije Schilderkunst 2026 uitreiken en de bijbehorende expositie openen. Vrije Tijd Amsterdam blikt alvast vooruit met Josine Pelleboer van het Koninklijk Paleis Amsterdam en juryvoorzitter Mirjam Westen.
Wilt u het ontstaan van de Koninklijke Prijs voor Vrije Schilderkunst toelichten?
Josine Pelleboer: “De Koninklijke Prijs voor Vrije Schilderkunst – tot 2003 bekend als de Koninklijke Subsidie voor Vrije Schilderkunst – is een jaarlijkse onderscheiding die wordt uitgereikt door de Nederlandse Koning. De Prijs werd in 1871 in het leven geroepen door Koning Willem III en is bedoeld als stimulans voor veelbelovende schilders.
Aanleiding was de financiële steun van Koning Willem III aan de Franse Opera: toen de gemeente Den Haag deze subsidie introk, besloot de Koning zijn eigen bijdrage van 20.000 gulden stop te zetten en dit bedrag voortaan in te zetten voor de Koninklijke Prijs voor Vrije Schilderkunst.”
Wat is het doel van de Koninklijke Prijs voor Vrije Schilderkunst?
“De Prijs heeft als doel jonge, talentvolle schilders aan te moedigen en een podium te bieden. Het wordt gezien als een belangrijke springplank voor opkomende kunstenaars. In Nederland werkzame beeldende kunstenaars tot 35 jaar, kunnen meedingen naar de Koninklijke Prijs.”
Hoe komt de publieksprijs tot stand?
“Tijdens de expositieperiode kunnen bezoekers stemmen op hun favoriete werk. Het schilderij met de meeste stemmen wordt verloot onder bezoekers die een voorkeur voor dit kunstwerk kenbaar maken. Hier komt een notaris aan te pas. De publieksprijs is t.w.v. 2300,- euro. Indien de waarde van het werk het beschikbare bedrag overstijgt of het werk om een andere reden niet kan worden overgedragen, wordt in overleg met de kunstenaar een alternatief aangeboden. Dan zal de kunstenaar een ander werk ter beschikking stellen, of speciaal maken, voor de winnaar.”
Is de expositie na de uitreiking toegankelijk voor iedereen die het Koninklijk Paleis bezoekt?
“Zeker de expositie is twee maanden te zien in de Galerijen van het Koninklijk Paleis Amsterdam. Het Paleis en de expositie is vrij toegankelijk met een Museumkaart, Stadspas of voor bezoekers t/m 17 jaar.”
Hoe bent u juryvoorzitter van deze bijzondere Prijs geworden?
Juryvoorzitter Mirjam Westen: “De juryleden van de adviescommissie van de Koning dragen kandidaten voor en daar is mijn voordracht uitgerold. Ik denk wel dat kennis van de beeldende kunst van invloed is en mijn jarenlange ervaring als tentoonstellingsmaker en conservator in Museum Arnhem. De aankomende uitreiking 2026 zal de 4e keer zijn dat ik juryvoorzitter ben. Zelf heb ik nooit meegedaan omdat de Prijs voor kunstenaars is en ik zelf tentoonstellingsmaker ben.”
Dit is uw laatste jaar als juryvoorzitter, hoe heeft u het jureren van deze Prijs ervaren? Wat heeft het u gebracht?
“Het jureren is een groot voorrecht en het samenwerken met andere juryleden is heel leerzaam. Je leert ook door de ogen van je mede juryleden kijken! Je maakt kennis met het werk van heel veel jonge kunstenaars die allen een enorme ambitie hebben. Het uiteindelijke selectieproces is vaak wel een kwestie van “geven en nemen”, soms is het een kwestie van kill your darlings, maar het is ook elke keer weer een eindresultaat met verrassende uitkomsten. Wat ook leuk is dat je werk van de genomineerden in de jaren erna regelmatig terugziet op tentoonstellingen.”
Voor de 155e editie hebben 334 beeldend kunstenaars onder de 35 jaar werkzaam in Nederland, hun werk ingezonden. Waar kijkt de jury naar om tot 15 genomineerden te komen?
“In mijn juryrapport van 2024 schreef ik al iets over het selectieproces. Elk jurylid wijst thuis – onafhankelijk van andere juryleden – twintig voorkeuren aan in de lijst met (digitale) portfolio’s, die behalve de afbeeldingen ook de opleiding en motivatie van de kunstenaar omvatten. Tijdens de eerste gezamenlijke selectie dag worden eerst alle favorieten en vervolgens de rest van alle inzendingen getoond op een groot scherm.
Meestal wordt voor aanvang eerst even gemopperd omdat de keuze voor ‘slechts’ twintig favorieten een moeilijke opgave is. Dát is het signaal dat de kwaliteit van de inzendingen er niet om liegt en dat het een spannende selectie gaat worden.”
Uitdaging om keuzes te maken
“Een keuze maken uit alle werken is beslist geen gelopen race, er blijft ruimte om gaandeweg het proces een favoriet te vervangen. Bij twee of meer stemmen gaat een portfolio door naar de volgende ronde. Uiteindelijk blijven er na deze eerste ronde 30 kunstenaars over die worden gevraagd twee werken te brengen naar het Koninklijk Paleis Amsterdam.
Vervolgens bespreekt de jury in de tweede ronde uitvoerig deze fysieke werken, waarbij meningen en oordelen soms hemelsbreed van elkaar verschillen. In deze ronde worden de vijftien genomineerden geselecteerd die deelnemen aan de tentoonstelling. Ten slotte worden uit deze vijftien de drie winnaars gekozen.”
Onderscheidende werken
“In de besprekingen van de jury gaan zij in eerste instantie vooral in op het werk zelf, de eigenheid ervan, de visuele zeggingskracht en het materiaalgebruik. Ook stelden we ons steeds de vraag of en hoe het ingezonden werk onderscheidend is. Meningen hierover lopen – zoals het hoort – geregeld uiteen. Na overtuigende argumenten van de juryleden worden punten weer ingetrokken of juist toegevoegd.”
Wat viel de jury op aan de inzendingen voor 2026?
“Het werk van de 15 genomineerden laat zich – net als in voorgaande edities- niet vangen in één stijl of boodschap, maar inhoudelijk valt één ding wel op: het merendeel van de inzenders maakt werk dat is gevoed door de innerlijke belevingswereld of werk dat zich verhoudt tot hun eigen leefwereld.”
Wie zijn de 15 genomineerden?
“De genomineerden 2026 zijn: Vicente Baeza, Elma Čavčić, Anthony Chiou, Sofiia Dubyna, Gideon van Gameren, Safae Gounane, Lorian Gwynn, Gvantsa Jgushia, Nazif Lopulissa, Samuel Mackiewicz, Jochem Mestriner, Christin Mussa, Ada Maricia Patterson, Dion Rosina, Thijs Segers.”
Hoe is de vorige editie verlopen en was Koning Willem-Alexander enthousiast?
“De editie in 2025 is zeer goed verlopen, de tentoonstelling was voor het eerst langere tijd te zien doordat hij niet in oktober maar vanaf eind januari was geprogrammeerd en trok veel bezoekers. Koning Willem-Alexander was bijzonder geïnteresseerd in het werk van de genomineerden. De uitreiking was zoals altijd bijzonder prettig en feestelijk.
Voor mij persoonlijk was een minpuntje dat ik een paar dagen ervoor mijn pols had gebroken door een val na een aanrijding met een supersonische fiets. Dus het was even spannend hoe dat zou gaan.”
Welke eer krijgen de drie winnaars, wat betekent de Prijs voor hun carrière?
“De eer bestaat uit een fors geldbedrag. Het winnen van deze Prijs is een belangrijk moment in hun jonge carrière; met het winnen van deze Prijs onderscheid je jezelf en je werk krijgt meteen een spurt. Trouwens dat geldt voor alle kunstenaars die zijn genomineerd, je werk wordt op een bijzondere manier onder de aandacht gebracht.”
Kunnen we alvast een klein tipje van de sluier krijgen over de werken in de aankomende tentoonstelling?
“Wie de winnaars zijn, daarvoor moet je naar de tentoonstelling komen! Maar wat ik wel kan zeggen is dat de innerlijke belevingswereld een belangrijke voedingsbron is van veel genomineerden. Voorwerpen, de natuur of mensen in hun omgeving worden vertaald naar verstilde, contemplatieve taferelen of uitbundige scènes. Ook wordt uitdrukking gegeven aan melancholie, herinneringen en trauma in zowel verhalende als expressieve afbeeldingen.
Sommige kunstenaars brengen verdrongen, vergeten geschiedenissen voor het voetlicht. Enkele kunstenaars bewerken het doek dusdanig om de taal van de schilderkunst zelf en kwesties als verschijnen en verdwijnen te doorgronden.
Kortom een grote verscheidenheid! En het leuke is dat je als bezoeker je voorkeur mag uitspreken voor een kunstwerk en het werk dat de meeste stemmen krijgt wordt verloot, zo krijg je ook nog een kans om een werk te winnen!”
