“Arti et Amicitiae, kortweg Arti, is een vereniging voor kunst in het centrum van Amsterdam die al sinds 1839 bestaat. Het is één van de oudste kunstenaarsverenigingen in Nederland, opgericht voor en door kunstenaars.” Vrije Tijd Amsterdam gaat op zoek naar het verhaal van Arti en stelt een aantal vragen aan Laura van Daalen (Communicatie- en Marketingcoördinator) en Celine Oldenhage (Archivaris) van deze bijzondere plek in Amsterdam.
Door: Rik Verkaik
Wil je Arti et Amicitiae eerst introduceren?
Laura van Daalen: “Arti et Amicitiae, kortweg Arti, is een vereniging voor kunst in het centrum van Amsterdam die al sinds 1839 bestaat. De naam betekent in het Latijn ‘voor kunst en vriendschap’. Dat is precies hoe wij ons zien: een plek die kunstenaars, kunstliefhebbers en het brede publiek met elkaar verbindt.”
Wie is de organisatie achter Arti et Amicitiae?
Laura van Daalen: “Arti et Amicitiae is één van de oudste kunstenaarsverenigingen in Nederland (1839), opgericht voor en door kunstenaars. Formeel bestaat Arti uit kunstenaarsleden en kunstlievende leden; alleen de kunstenaarsleden hebben stemrecht via de ALV. Het bestuur wordt door de leden gekozen en stuurt de vereniging aan.
Daarnaast zijn er verschillende commissies met inhoudelijke en organisatorische taken. De beoordelingscommissie balloteert nieuwe kunstenaarsleden en organiseert de ledenexposities. De programmacommissie verzorgt wat er op zaal te zien is.
De financiële commissie houdt toezicht op de begroting en jaarcijfers. De werkorganisatie ondersteunt dit geheel professioneel, maar heeft geen formele stem in de besluitvorming. Arti is klein, maar bestaat uit meerdere lagen die samen de organisatie vormen.”
Arti et Amicitiae zit op een prachtige plek in het centrum van Amsterdam. Kun je iets over de geschiedenis van deze locatie vertellen?
Celine Oldenhage: “Arti werd in 1839 opgericht om de maatschappelijke positie van kunstenaars te versterken. In het begin had de vereniging nog geen eigen gebouw; de eerste vergaderingen vonden plaats in een Amsterdams koffiehuis. Al snel bleek dat een eigen tentoonstellingsruimte nodig was.
In juni 1840 kocht het bestuur drie naast elkaar gelegen panden: de Grand Salon Duport aan het Rokin, het naastgelegen logement Het Wapen van Utrecht en het achterliggende pand aan de Kalverstraat. Een jaar later werd de eerste tentoonstellingszaal gebouwd.
De huidige gevel dateert uit 1856 en is ontworpen door architect Jan Hendrik Leliman, die van de twee panden aan het Rokin één geheel maakte.”
Kan iedere kunstenaar lid worden bij Arti? En wat zijn de voordelen voor leden?
Laura van Daalen: “Kunstenaars kunnen lid worden via een ballotage door de beoordelingscommissie; kunstlievende leden kunnen zich aanmelden en worden voorgedragen met een handtekening van twee andere leden. Arti is een vereniging, dus als lid maak je echt deel uit van de gemeenschap: je hebt toegang tot de sociëteit, ontmoet andere makers en kunstliefhebbers, en kunt deelnemen aan activiteiten en programma’s die door en voor leden worden georganiseerd.
Leden hebben gratis toegang tot alle tentoonstellingen op zaal en tot de sociëteitsevenementen, waaronder de Arti Shuffles (publiek programma), maar ook lezingen en ledenborrels. Daarnaast zijn er vaste activiteiten zoals de Modeltekenclub, het Artikoor, de schaak- en biljartclubs en de maandelijkse borrels. Ook organiseren we exclusieve rondleidingen en bezoeken, bijvoorbeeld in het Arti‑depot of bij musea en andere sociëteiten.
De sociëteit is overdag openbaar, maar ’s avonds exclusief voor leden. Je kunt introducés meenemen, waardoor Arti ook een plek wordt om anderen kennis te laten maken met de vereniging.
Kunstenaarsleden hebben extra voordelen, zoals deelname aan de jaarlijkse Salon, als nieuw lid exposeren tijdens UPDATE en exposeren in de ArtSpace. Daarnaast hebben zij stemrecht tijdens de ALV. Voor iedereen geldt dat je actief kunt worden binnen de vereniging, als vrijwilliger, commissielid of bestuurslid, en dat je je werk of projecten kunt delen via onze kanalen. We denken graag mee wanneer je een nieuwe ‘club’ wilt oprichten; er is veel mogelijk binnen Arti. Wie nieuwsgierig is, kan eerst aspirant‑lid worden en drie maanden lang ervaren hoe het is om onderdeel te zijn van de vereniging.”
Worden kunstenaars uitgenodigd om te exposeren of is de ruimte alleen beschikbaar voor kunstenaars die lid zijn?
Laura van Daalen: “Arti kent verschillende vormen van programmering. In de grote tentoonstellingszalen programmeert de programmacommissie, de beoordelingscommissie of een externe verhuurpartij. Voor UPDATE worden bijvoorbeeld nieuwe kunstenaarsleden uitgenodigd om te exposeren. Daarnaast kunnen zowel leden als niet‑leden via de website een voorstel indienen voor een tentoonstelling op zaal.
De ArtSpace, de kleinere ruimte achterin de sociëteit, is exclusief voor kunstenaarsleden. Deze ruimte wisselt wekelijks van tentoonstelling en biedt leden een laagdrempelige manier om nieuw werk te tonen.”
Kun je iets vertellen over de arti-tentoonstellingen uit het verleden?
Celine Oldenhage: “Al vanaf het allereerste begin had Arti tentoonstellingen in het gebouw aan het Rokin. De zaal die in 1840 ter beschikking kwam was eigenlijk een theaterzaal en veel te donker voor het tentoonstellen van kunstwerken. Daarom werd in 1841 de eerste echte tentoonstellingszaal gebouwd, naar ontwerp van M.G. Tétar van Elven. Hij ontwierp een vernieuwend systeem met een dakconstructie met schuingeplaatste ramen, een ontwerp dat later veelvuldig bij andere tentoonstellingszalen werd nagebouwd.
De tentoonstellingen die in Arti plaatsvonden waren heel verschillend, van overzichtstentoonstellingen van historisch goud en zilver en wapententoonstellingen, waarbij voornamelijk verzamelaars en instellingen als het koningshuis en kerken hun voorwerpen in Arti tentoonstelden, tot de Historische Galerij, waarbij meer dan zeventig kunstenaarsleden in Arti werden uitgenodigd historische taferelen uit de vaderlandse geschiedenis na te schilderen. Een van deze schilderijen uit dit negentiende-eeuwse project hangt nog steeds bij ons in het trappenhuis.”
Is het collectie archief toegankelijk voor iedereen?
Celine Oldenhage: “Onze collectie bestaat uit twee delen. Enerzijds hebben wij een historische kunstcollectie. Delen hiervan hangen door heel het gebouw en de sociëteit heen en zijn voor een breed publiek zichtbaar. Het overgrote deel van deze verzameling bevindt zich echter in ons eigen depot. Deze collectie bestaat onder andere uit oude tentoonstellingsaffiches, historische foto’s, een grote collectie werken op papier en nog een aantal schilderijen. Op afspraak is ons depot te bezoeken voor onderzoek.
Daarnaast hebben we ook een eigen archief. Het gedeelte vanaf de oprichting tot ca.1970 is overgebracht naar de RKD – Nederlands Instituut voor kunstgeschiedenis, waar sinds dit jaar de gehele inventaris digitaal en openbaar raadpleegbaar is. Hierin bevinden zich onder andere de notulenboeken vanaf de oprichting, oude tentoonstellingslijsten en oude foto’s van exposities en andere evenementen.”
Wat houdt ArtSpace in?
Laura van Daalen: “De ArtSpace is een ruimte in de sociëteit waar kunstenaarsleden kunnen exposeren. Vaak is hier iedere week werk van een andere kunstenaar te zien. Soms exposeren meerdere kunstenaars samen, of is de ruimte in gebruik voor een event van de ArtSpace-exposant. Het is dus altijd de moeite waard om hier een kijkje te nemen.”
Wil je de mogelijkheden van de sociëteit toelichten?
Laura van Daalen: “De sociëteit is voor iedereen toegankelijk tussen 12.00 en 17.00 uur, ook in het weekend. Je kunt er lunchen, borrelen of binnen lopen voor een kop koffie. In de sociëteit is altijd een tentoonstelling te zien. In totaal lopen er dus drie exposities tegelijk in Arti. Van maandag t/m vrijdag is de sociëteit vanaf 17.00 uur besloten voor leden, die hier kunnen dineren en deelnemen aan activiteiten.”
Is Arti et Amicitiae te bezoeken met een museumkaart?
Laura van Daalen: “De enige plek waar wij toegang vragen is boven bij de tentoonstellingszalen; dit is €5 per persoon. Gratis voor leden en studenten. Wij doen niet mee met de Museumkaart.”
Wil je zelf nog iets toevoegen?
Laura van Daalen: “Wij gaan in 2027 nieuwe kunstlievende leden werven. Veel vragen richten zich op de kunstenaarsleden, maar onze kunstlievende leden vormen net zo goed de vereniging. In 2027 kun je aspirant‑lid worden voor drie maanden en alle voordelen van de sociëteit en de vereniging ontdekken. Je kunt gratis naar tentoonstellingen en activiteiten en krijgt toegang tot exclusieve events.
Arti is bovendien een prachtig pand in het centrum van Amsterdam, maar zodra je binnen bent, ontkom je volledig aan de drukte van de stad. Het interieur is ontworpen door Berlage. Of je nu een plek zoekt voor een middag studie, het lezen van een boek aan de leestafel of gewoon een rustige omgeving: het kan allemaal.
Daarnaast zetten we komend jaar meer in op verhuur. Dus als je een keer een ruimte nodig hebt, kijk vooral op onze website voor alle mogelijkheden.”
